२.१ भौगोलिक स्थान
मंगलसेन नगरपालिका अछाम जिल्लाको सदरमुकामको रूपमा परिचित ऐतिहासिक नगर हो। यस नगरको नाम कत्युरी वंशीय राजा मंगलसेन को नामबाट रहन गएको भन्ने जनविश्वास रहेको छ। प्राचीन कालदेखि नै यो क्षेत्र प्रशासन, व्यापार तथा सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ। नेपालमा स्थानीय स्वशासन प्रणालीको विकाससँगै विभिन्न प्रशासनिक संरचनाहरू परिवर्तन हुँदै आएका छन्। स्थानीय तह पुनःसंरचनापूर्व मंगलसेन क्षेत्र मंगलसेन नगरपालिका तथा आसपासका गाउँ विकास समितिहरूको केन्द्रका रूपमा परिचित थियो। नेपालको संविधान, २०७२ बमोजिम स्थानीय तह पुनःसंरचना भएपछि वि.सं. २०७३ मा साविकका स्थानीय निकायहरूलाई समायोजन गरी हालको मंगलसेन नगरपालिका गठन गरिएको हो। धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले पनि मंगलसेन नगरपालिका महत्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ रहेका विभिन्न मन्दिर, धार्मिक स्थल, ऐतिहासिक सम्पदा, जात्रा तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू ले यस नगरको मौलिक पहिचानलाई अझ सशक्त बनाएका छन्। साथै, अछाम जिल्लाको प्रशासनिक, शैक्षिक, स्वास्थ्य, व्यापारिक तथा सेवा प्रवाहको प्रमुख केन्द्रका रूपमा मंगलसेन नगरले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। हाल सूचना प्रविधि, सुशासन, डिजिटल सेवा प्रवाह तथा दिगो विकासका अवधारणालाई आत्मसात गर्दै नगरपालिकाले नागरिकमुखी सेवा विस्तार तथा समृद्ध नगर निर्माणतर्फ आफ्नो गतिविधिलाई निरन्तर अघि बढाइरहेको छ।
२.२ ऐतिहासिक पहिचान नामांकन
धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्रको रूपमा परिचित मंगलसेन नगरपालिका सुदूरपश्चिम प्रदेशको अछाम जिल्लाको सदरमुकाम हो। प्राचीनकालदेखि नै प्रशासनिक, व्यापारिक तथा सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै आएको यस नगरको नाम तत्कालीन कत्युरी वंशीय राजा "मंगलसेन" को नामबाट रहन गएको भन्ने जनविश्वास रहेको छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक सम्पदा तथा समृद्ध सांस्कृतिक परम्पराले सम्पन्न यस नगरले अछाम जिल्लाको राजनीतिक, आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। स्थानीय शासन प्रणालीको विकासक्रमसँगै यो क्षेत्र विभिन्न प्रशासनिक संरचनाबाट सञ्चालन हुँदै आएको थियो। नेपालको संविधान, २०७२ बमोजिम स्थानीय तहको पुनःसंरचनापछि वि.सं. २०७३ सालमा साविकका विभिन्न गाउँ विकास समितिहरूलाई समायोजन गरी मंगलसेन नगरपालिकाको स्थापना गरिएको हो। हाल यस नगरपालिकाले १४ वटा वडामार्फत स्थानीय सरकार सञ्चालन गर्दै नागरिकलाई प्रभावकारी सेवा प्रवाह, सुशासन, दिगो विकास तथा सूचना प्रविधिमैत्री प्रशासनको अभ्यास गर्दै आएको छ। जिल्ला सदरमुकामका रूपमा स्थापित मंगलसेन नगरपालिका शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, प्रशासन तथा सेवा प्रवाहको प्रमुख केन्द्रका रूपमा परिचित छ। यसरी ऐतिहासिक विरासत, प्राकृतिक सम्पदा, सांस्कृतिक विविधता तथा आधुनिक विकासका सम्भावनालाई आत्मसात् गर्दै मंगलसेन नगरपालिका सुदूरपश्चिम प्रदेशको एक महत्वपूर्ण नगरका रूपमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान स्थापित गर्न सफल भएको छ।
२.३ राजनीतिक स्थिति
२.३ राजनीतिक स्थिति मंगलसेन नगरपालिका नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेश अन्तर्गत अछाम जिल्लामा अवस्थित स्थानीय सरकार हो। नेपालको संविधान, २०७२ तथा स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ अनुसार नगरपालिकाले स्थानीय शासन, सेवा प्रवाह, योजना तर्जुमा तथा कार्यान्वयन, स्थानीय पूर्वाधार विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, वातावरण संरक्षण तथा सुशासन सम्बन्धी कार्यहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। नगरपालिकामा निर्वाचित प्रमुख, उपप्रमुख, वडा अध्यक्ष तथा वडा सदस्यहरूबाट स्थानीय सरकार सञ्चालन भइरहेको छ। नगरसभामार्फत नीति, योजना तथा बजेट तर्जुमा गरी समग्र नगरको विकास तथा नागरिक सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउने कार्य गरिन्छ।
२.४ धरातलीय अवस्था
२.४ धरातलीय अवस्था मंगलसेन नगरपालिका पहाडी भू-भागमा अवस्थित रहेको छ। यहाँको भू–बनोट मुख्यतः मध्यम तथा उच्च पहाडी स्वरूपको रहेको छ। नगरपालिकाभित्र अग्ला–होचा डाँडाकाँडा, खोँच, नदी तथा खोल्साहरू रहेका छन्। समुद्री सतहबाट विभिन्न उचाइमा अवस्थित भएकाले यहाँको जलवायु विविध प्रकारको पाइन्छ। वर्षायाममा पर्याप्त वर्षा हुने तथा हिउँदमा चिसो मौसम रहने यस क्षेत्रमा कृषि, वन तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको प्रशस्त सम्भावना रहेको छ। केही स्थानहरू पहिरो तथा भू–क्षयको जोखिममा समेत रहेका छन्।
२.५ प्राकृतिक सम्पदा
२.५ प्राकृतिक सम्पदा मंगलसेन नगरपालिका प्राकृतिक स्रोत तथा सम्पदाले सम्पन्न क्षेत्र हो। यहाँ घना वन, विभिन्न प्रकारका जडीबुटी, प्राकृतिक जलस्रोत, नदी, खोलानाला तथा जैविक विविधता पाइन्छ। वन क्षेत्रमा साल, सल्ला, काफल, उत्तिस, चिलाउने लगायतका विभिन्न प्रजातिका रुखहरू रहेका छन्। स्थानीय नदी तथा खोलाहरू सिँचाइ, खानेपानी तथा लघु जलविद्युत् विकासका लागि महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा रहेका छन्। यसका साथै दुर्लभ वनस्पति तथा वन्यजन्तुको संरक्षणका लागि पनि यस क्षेत्र महत्वपूर्ण मानिन्छ।
२.६ सांस्कृतिक उत्कृष्टता
२.६ सांस्कृतिक उत्कृष्टता मंगलसेन नगरपालिका धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक विविधताले सम्पन्न क्षेत्र हो। यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिको सहअस्तित्व रहेको छ। नगरपालिकामा विभिन्न मन्दिर, धार्मिक स्थल, ऐतिहासिक सम्पदा तथा परम्परागत जात्राहरू सञ्चालन हुने गर्दछन्। दशैं, तिहार, गौरा, तीज, होली, माघे सङ्क्रान्ति लगायतका राष्ट्रिय तथा स्थानीय पर्वहरू विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छन्। स्थानीय लोक संस्कृति, देउडा, भाका, लोकनृत्य तथा परम्परागत कला–संस्कृतिले नगरपालिकाको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ समृद्ध बनाएको छ।
२.७ विकास सम्भावनाहरू
२.७ विकास सम्भावनाहरू मंगलसेन नगरपालिकामा कृषि, पशुपालन, पर्यटन, जडीबुटी उत्पादन, वन व्यवस्थापन, लघु उद्योग तथा जलस्रोत विकासका क्षेत्रमा पर्याप्त सम्भावना रहेको छ। आधुनिक कृषि प्रणाली, व्यवसायिक फलफूल तथा तरकारी खेती, दुग्ध तथा मासु उत्पादन, पर्यटन पूर्वाधार विकास, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनमार्फत स्थानीय आर्थिक विकासलाई गति दिन सकिने अवस्था रहेको छ। साथै सूचना प्रविधिमा आधारित सेवा, डिजिटल शासन, उद्यमशीलता विकास तथा सीपमूलक रोजगार सिर्जनाका क्षेत्रमा समेत उल्लेखनीय सम्भावना रहेको छ।
२.८ सदस्यता उत्पाद
२.८ प्रमुख उत्पादन मंगलसेन नगरपालिकाको प्रमुख आर्थिक आधार कृषि तथा पशुपालन हो। यहाँ धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, आलु, तरकारी तथा विभिन्न फलफूल उत्पादन गरिन्छ। सुन्तला, कागती, अम्बा लगायतका फलफूलको व्यावसायिक खेती विस्तार हुँदै गएको छ। त्यसैगरी बाख्रापालन, गाईभैंसी पालन, कुखुरापालन तथा मौरीपालन स्थानीय आयआर्जनका महत्वपूर्ण माध्यम हुन्। वनजन्य उत्पादन, जडीबुटी तथा स्थानीय हस्तकलाका सामग्रीहरू पनि नगरपालिकाका महत्वपूर्ण उत्पादनका रूपमा रहेका छन्।
२.९ मानव विकास सूचकांक
२.९ मानव विकास सूचकांक मंगलसेन नगरपालिकाले शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, सामाजिक सुरक्षा तथा आर्थिक अवसरको विस्तारमार्फत मानव विकासका सूचकहरूमा क्रमिक सुधार गर्दै आएको छ। विद्यालय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य, सुरक्षित खानेपानी तथा सरसफाइमा पहुँच विस्तार हुँदै गएको छ। स्थानीय सरकारले महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा विपन्न समुदायको समावेशी विकासका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। सूचना प्रविधिमा आधारित सेवा प्रवाह, सुशासन तथा नागरिक सहभागिताको विस्तारसँगै नगरपालिकाले मानव विकास सूचकांकमा थप सुधार ल्याउने लक्ष्य लिएको छ।